Lúa nước Thiên Lương

Tại sao chúng tôi rất muốn trồng lúa nước Thiên Lương? Cơm là món ăn không thể thiếu của tôi, đặc biệt vitamin B15 có nhiều trong cám gạo . Chúng tôi mới làm đến vụ thứ 9, trong đó có 1 vụ mất trắng vì cấy lúa Tám Xoan (chỉ được khoảng 50 bông/1 sào). Đọc tới đây chắc nhiều bạn bật cười vì nông dân “nửa mùa” lại đi chia sẻ việc nhà nông, rất mong bà con có nhiều kinh nghiệm đóng góp ý kiến để chúng ta cùng góp phần nâng cao vị thế của hạt lúa Việt Nam.
Vụ mùa năm đầu tiên chúng tôi cấy lúa ở mảnh đất bỏ hoang đầu nguồn nước, sát rừng Quốc gia Ba Vì. Có khoảng 1,5 sào mà chia thành 10 mảnh ruộng, đủ để các bạn thấy chúng tôi phải bỏ công sức như thế nào để làm cỏ, san ruộng, đắp bờ, khử phèn. Mừng rơi nước mắt khi thu hoạch được 170kg thóc (giống lúa TBR 225). Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn chưa tự tin vào cách canh tác, bởi lẽ mảnh ruộng ở nơi biệt lập không nằm trong vùng canh tác lúa của bà con nên rất có thể không có nhiều nguy cơ nhiễm sâu bệnh và cũng rất ít ốc bươu vàng.
Vụ chiêm năm 2023, chúng tôi được bà con cho thầu 4 sào ruộng ở cánh đồng lúa mà người dân đang canh tác. Ruộng đã bỏ hoang một vụ, cỏ mọc um tùm, ốc bươu bò lổm ngổm. Chúng tôi xác định đây là thử thách lớn. Với quan điểm không dùng bất kỳ loại hóa chất nào, xác định ngay từ đầu: “Được thì ăn, không được coi như một trải nghiệm để tìm phương án khác”.
Sau 9 vụ canh tác, chúng tôi xin tổng kết cách làm và kết quả đạt được để bà con tham khảo. Rất mong ý kiến đóng góp xây dựng của các cao nhân:
1. Chọn giống tốt “Tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa”, câu nói của tiền nhân đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Để có ruộng lúa tốt, ngoài tiền đề là giống tốt, còn phải có mạ tốt, kết hợp với một số kỹ thuật canh tác khác…
Tùy mục đích sử dụng: Nấu cơm, làm bánh tẻ, bánh nếp, bánh đa, bánh cuốn… mà chọn giống lúa.
Nếu chọn tiêu chí gạo ngon nên chọn các giống lúa đặc sản dài ngày.
Nên chọn mua các giống thuần chủng đã gieo cấy đạt năng suất, chất lượng tốt tại địa phương (bản địa).
Nếu ruộng lúa nằm ở khu đất canh tác cùng bà con mà bạn muốn cấy lúa dài ngày hơn thì bạn phải cấy trước để lúa chín cùng với lúa của bà con tránh chim, chuột ăn hết lúa.
Nghiên cứu thật kỹ đặc tính giống loài để chọn chân ruộng cho phù hợp: cao thấp, chất đất, độ mùn, phù sa mới, phù sa cổ, khí hậu, độ cao tuyệt đối.
Kiểm tra để tránh mua phải lô hạt giống nhiễm sâu bệnh, mối mọt, tỷ lệ nảy mầm thấp. Nếu tự để giống phải chọn phương án tốt nhất với từng giống lúa.
2. Ngâm ủ
Trước khi đưa giống vào ngâm ủ cần thử tỷ lệ nảy mầm đạt trên 90% là được. Đổ hạt giống vào dung dịch nước muối tỷ trọng 1,13 (hòa tan 2,3kg muối với 10 lít nước sạch, thả quả trứng gà thấy nổi 1/4 là được), hớt bỏ hạt lửng lép, giữ lại toàn bộ số hạt chìm. Vớt thóc để ráo, đưa vào ngâm trong nước ấm (2 sôi 3 lạnh) để diệt trừ nấm bệnh.
Kiểm tra hạt giống no nước: Nhìn qua vỏ trấu, phân biệt được rõ nội nhũ, phôi nhũ và ngoài vỏ trấu thấy mép hạt thóc hơi sưng lên là đạt yêu cầu. Nếu giống chưa no nước phải tiếp tục ngâm cho đến khi giống hút no nước.
Khi lúa giống đã ngâm đủ thời gian và no nước, vớt ra đãi chua chuyển sang các vật dụng chứa đựng bằng tre (thúng, rá) hoặc bao dứa mỏng không tráng nilon rồi che đậy nhẹ.
Thời gian ủ thúc mầm tùy giống lúa và thời tiết: từ 24 – 30h (giống lúa thuần), 12 – 16h (giống lúa lai), khi rễ có chiều dài bằng ⅓ đến ½ hạt thóc thì đem đi gieo.
3. Làm mạ : Nếu bạn không muốn cấy có thể chọn cách sạ lúa. Trên thị trường có ống sạ lúa hàng cách hàng 18 cm Chúng tôi muốn lúa thưa cây nên cách một hàng bịt lại một hàng, như vậy hàng khách hàng cách nhau 36 cm để dễ dàng quản lý cỏ.Có nhiều cách làm mạ như mạ sân (mạ nền), mạ khay (mạ nén), mạ khay cấy máy, mạ khô (mạ đồi, mạ nương), mạ nổi (mạ bè)… nhưng chúng tôi chọn phương thức mạ dược. Mạ dược thâm canh cần gieo thưa (1kg lúa giống/35m² đất gieo mạ).
Lượng giống đưa vào ngâm ủ từ 0,6 – 0,8kg /1 sào (360m²).
Chọn các chân ruộng cao, đất cát pha, thịt nhẹ, tưới tiêu chủ động. Gieo cấy vụ mùa nên có ruộng chuyên mạ.
Đất ruộng cần cày lồng ngâm ngả kỹ nhuyễn trước gieo mạ 10 – 15 ngày, kết hợp bón lót: chúng tôi dùng 70kg phân dơi, 70kg lân nung chảy Văn Điển, 140kg phân gà vi sinh, 20kg cám IMO (nếu không có phân dơi có thể thay thế bằng phân gà hoặc lợn với lượng gấp 5 lần cho 1 sào Bắc Bộ).
Khi gieo mạ, bừa đan phẳng lại ruộng, chờ cho nước trong, rút kiệt, vét rãnh, lên luống hình mui luyện rộng 1,2 – 1,5m, dài hết ruộng. Rắc trấu hun hoặc trấu chưa hun để dễ nhổ mạ, dùng đòn ống trang cho mặt luống phẳng dốc về 2 bên rãnh luống, rồi tiến hành gieo mạ.
4. Gieo mạ
Cần theo dõi dự báo thời tiết, để tránh gieo mạ vào ngày trời có mưa.
Mạ gieo cần ném ngửa tay, tránh hạt giống bị chìm quá sâu trong bùn.
Chia lượng giống làm 2 – 3 phần, để gieo đi gieo lại 2 – 3 lần cho hạt giống phân bố đều trên mặt luống.
Mật độ gieo mạ: để cây mạ thật khỏe ta nên gieo thưa sao cho khi mầm lúa rơi xuống đất mầm cách mầm từ 0,5-0,7cm là tốt nhất. Nếu khoảng cách giữa 2 mầm mạ khoảng 1 đến 2cm mạ sẽ khỏe và đẻ nhánh sớm (gọi là mạ ngạnh trê), khi cấy chỉ cấy 1 dảnh lúa sẽ đẻ khỏe hơn. Để làm được điều này rất cần sự khéo léo của người gieo mạ, nhớ gieo 2 lượt cho đều nhé. Chia lượng mầm mạ để gieo làm 2 lần. Lần 1 gieo 70% lượng mống mạ, lần 2 gieo bổ sung 30% lượng mống mạ còn lại cho đều.
Gieo mạ từ sớm, gieo thưa mạ sẽ cứng cáp chống chọi được ốc bươu vàng, nhất là lúc cấy lúa mùa miền Bắc trời nóng ốc nhiều.
Nếu trời rét phải úm mạ bằng nilon, khi trời có nắng ấm nên mở nilon ra để mạ quang hợp tốt hơn. Trước khi cấy nhất thiết phải mở nilon trước 5 ngày để cây mạ cứng cáp hơn. (Nếu trời ấm, mạ vụ mùa không cần úm).
Khi nhổ mạ xong nên cắt 1/3 chiều dài lá từ trên xuống để kích thích cây lúa phát triển tốt hơn, chống mất nước và tránh cho lá lúa bị rũ xuống khi gặp trời nắng hoặc hanh khô, tránh lúa bị đổ khi gió to.
Phải kiểm tra thường xuyên tránh các tác nhân gây hại cho mạ.
Gieo mạ khô: Lượng phân bón như gieo mạ ướt. Sau khi rắc đều phân, rắc thêm cát/trấu để dễ nhổ mạ rồi xới trộn cho đất nhỏ mịn. Rắc mạ cho đều, dùng cào đảo cho lúa giống lẫn vào đất rồi tưới cho đủ ẩm. Chú ý giữ ẩm thường xuyên cho mạ.
5. Chăm sóc mạ Ruộng mạ được coi là tốt, các cây mạ phải khỏe, có 1 – 2 nhánh con (mạ ngạnh trê) và không quá tuổi.
Tưới dưỡng nước láng mặt ruộng khi mạ 1 lá thật.
Bón thúc khi mạ 2,5 lá.
Luôn theo dõi để nước ngập đất mạ 1-2cm để chống dế dũi, chuột (gieo mạ ướt).
Lưu ý: Nếu bạn thấy đất tốt, mạ khỏe thì không cần tưới dưỡng và bón thúc.
6. Dưỡng đất Với những đất bạc màu có một cách dưỡng đất rất nhanh chóng đó là vào khoảng tháng 2 Âm lịch ta sẽ gieo điền thanh đến khi cây lớn khoảng 2m, có quả sắp già thì tiến hành cắt dập điền thanh, bỏ cạn chờ điền thanh khô héo rồi xả nước xăm xắp, lấy máy xới nhỏ trộn điền thanh vào đất, muốn nhanh hoai mục rải thêm vi sinh. Các bạn tham khảo cách dưỡng đất tại đường link dưới phần bình luận nhé
Các bạn nên chú ý một số yếu tố đánh giá chất lượng đất như: Độ ẩm, kết cấu, không khí, sinh vật/vi sinh vật, oxy, tỷ lệ chất hữu cơ, độ nhiễm phèn, đa dạng sinh học…
Để đánh giá, người có nhiều kinh nghiệm chỉ cần nhìn, ngửi đất. Nếu đất nhiều mùn, ít mùi tanh của bùn, của khí metan là được. Nếu không có kinh nghiệm cần máy móc phụ trợ: máy đo pH, các chỉ số dinh dưỡng của đất.
Một số nguyên tắc để cải tạo đất:
Không dùng hóa học.
Bổ sung chất hữu cơ.
Xen kẽ tháo cạn và dẫn nước vào ngập đất (hạn chế phát thải khí Metan – CH4).
Có thời gian cho đất nghỉ, luân canh với cây họ đậu, thả bèo hoa dâu.
Áp dụng mô hình lúa tôm, lúa cá, lúa vịt…
Nên đắp hai bờ để cách ly, bảo vệ môi trường ruộng lúa.
7. Nhổ mạ cấy và kỹ thuật cấy
Nhổ mạ: Tùy từng giống lúa dài hay ngắn ngày, thời tiết, độ nông sâu của ruộng mà tuổi mạ xê dịch từ 15-30 ngày (tính từ ngày ủ thóc giống). Thường nhổ đi cấy khi cây mạ đạt 5 – 5,5 lá.
Do mạ thâm canh gieo thưa, nên người nhổ phải cúi gập mình hoặc ngồi ghế dùng 2 tay vơ túm 3 – 5 cây mạ một lần. Trong đó, tay trái vơ túm ngang thân cây, tay phải nắm sát gốc, kéo miết sát mặt ruộng giật nhổ mạnh túm mạ ra khỏi mặt ruộng, đập nhẹ gốc mạ vào lòng bàn chân hoặc đòn ống, bó gọn hoặc xếp vào thau chậu, đưa sang ruộng cấy.
Thời vụ cấy: Cấy lúa kịp thời vụ theo khuyến cáo của ngành chuyên môn địa phương.
Kỹ thuật cấy: Mạ nhổ đến đâu cấy ngay đến đó, tránh để mạ qua đêm, mật độ từ 12 – 15 khóm/m2 (tùy đặc tính của lúa: độ cao của cây, sức đẻ…). Hàng rộng (hàng sông) cách nhau 40cm-50cm, cây cách cây 20-25cm, mỗi cây từ 1-2 dảnh. Rút kiệt nước chỉ còn 1-2cm để cấy nông tay tạo điều kiện cho cây đẻ khỏe và tránh ốc ăn lúa. Nên cấy hàng lúa theo hướng Đông Tây để lúa nhận được nhiều ánh sáng nhất.
Khuyến cáo: Mạ dược để cấy cho các chân ruộng thấp, vàn thấp, khó tiêu úng kịp thời khi gặp mưa lớn kéo dài. Các chân ruộng cao, ruộng vàn chủ động tưới tiêu tốt, nên gieo thẳng hoặc cấy bằng mạ gieo trên sân, mạ dày xúc.
8. Hạn chế tác hại của ốc
Cách 1: Trước khi cấy, chúng tôi tháo nước, cào bùn cho thật phẳng, chỉ để nước xâm xấp mặt ruộng khoảng 1cm rồi cấy. Cấy xong rải vôi bột ngay hoặc rải xong rồi cấy (Mỗi loại từ 15-18kg/1 sào), nếu không rải vôi ngay ốc bươu vàng sẽ ăn hết mạ non. 3 ngày sau chúng tôi đi thăm lúa thấy rất nhiều ốc chết, thế là được nguồn đạm hữu cơ cho lúa. Các bạn nhớ khi lúa còn non nên giữ mức nước xăm xắp để nước vôi có tác dụng đến khi lúa cứng cây, lúc này ốc sẽ không ăn lúa mà chỉ ăn cỏ. Nếu có điều kiện các bạn nên quây ruộng thả vịt con 20 ngày tuổi với mật độ từ 5-10 con/1 sào để chúng ăn ốc và làm cỏ sục bùn tăng oxy trong đất. Phân vịt sẽ làm giàu vi sinh và dinh dưỡng cho đất.
Các bạn nhớ san ruộng thật phẳng vì những chỗ trũng không tháo được kiệt nước, nồng độ vôi không đủ làm chết ốc, ốc sẽ ăn hết lúa. Chúng tôi đã bị ốc ăn hết khoảng 15m2 vì ruộng chưa được phẳng.
Cách 2: Cứ 5-8m làm 1 rãnh để bẫy ốc bằng xơ vỏ mít, hoa quả hỏng, lá dọc mùng, lá khoai môn để dụ ốc cứu lúa. Lúc cấy xong các bạn lưu ý lấy 1 tấm lưới mắt nhỏ khoảng 0,1mm chắn ngang đường nước vào ruộng để ngăn ốc bò từ ngoài vào.
Khi lúa cứng cây khoảng 15-20 ngày sau khi cấy thì không cần phải bắt ốc, có thể lợi dụng ốc ăn cỏ hoặc thả vịt diệt sâu bọ, ăn ốc, ăn cỏ sục bùn, tăng vi sinh, tăng dinh dưỡng cho đất. Lưu ý: Nếu bạn làm theo cách 2 được là tốt nhất.
Khi cây lúa được khoảng 50 ngày tuổi, mặc dù các ruộng lúa xung quanh xuất hiện tình trạng vàng lá nhưng ruộng lúa của chúng tôi vẫn bình an vô sự, cả 4 sào chỉ thấy khoảng 4 khóm có hiện tượng vàng lá, quan sát kỹ chúng tôi bắt được mấy con sâu (2 con sâu/1 khóm). Khi không phun thuốc ốc, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, đỉa xuất hiện. Cây lúa cao, bản lá to, thân mập mạp cứng cáp. Có gốc lúa đếm được 24 nhánh (chỉ tính nhánh hữu hiệu có khả năng ra bông).
Lưu ý: Nếu có điều kiện các bạn khoanh vùng đầu nguồn, đào hố để ủ phân vi sinh, tháo cạn cho đất nẻ rồi xả phân đã ngâm vi sinh để phân tự chảy đến mọi nơi trên mảnh ruộng. Thường xuyên kiểm tra rễ mạ, rễ lúa: Nếu rễ nhiều, to mập, phần rễ non trắng nõn là cây lúa khỏe.
9. Quản lý cỏ, làm cỏ sục bùn
Chúng tôi không bón phân hóa học mà lại cấy thưa (hàng cách hàng 35cm, cây cách cây 25cm, mỗi khóm chỉ có 1 đến 3 dảnh), áp dụng cấy lúa theo hiệu ứng hàng biên nên sau khi cấy ruộng lúa thật buồn cười. Khi các ruộng lúa xung quanh đã có màu xanh trông thật thích mắt thì ruộng lúa của mình vẫn còn loe ngoe xơ xác. Vì đã có kinh nghiệm trong việc cấy thưa nên chúng tôi không sốt ruột.
Cách cấy hàng cách hàng 35-50cm (tùy độ cao của lúa) có tác dụng: Tạo không gian cho lúa đẻ mạnh, ánh nắng có thể rọi xuống gốc làm cây lúa khỏe chống nấm bệnh, tăng hiệu suất quang hợp của cây lúa; lúa cứng cây hạn chế đổ gục khi có mưa to gió lớn, bông dài, to nhiều nhánh, nhiều hạt, ít hạt lép, hạt to, năng suất cao; dùng cào chuyên dụng làm cỏ sục bùn giữa 2 hàng lúa, nếu bạn thả vịt, vịt sẽ đi lại dễ dàng giữa hai hàng lúa, ăn ốc, đạp cỏ, thải phân, sục bùn tăng oxy cho lúa…
Còn một cách khác để chống cỏ, chúng tôi thử nghiệm sau khi cấy lúa được 20 ngày, cắt lá lúa chỉ còn 5cm kể từ mặt đất. Sau khi cắt xong, lá lúa vươn cao nhanh hơn cỏ. Các bạn thử áp dụng nhé. Nhớ là bạn phải cắt lúa sớm trước khi lúa có “cứt dán” – tức là mầm của bông lúa, nếu bạn cắt muộn sẽ ảnh hưởng đến năng suất của lúa.
10. Điều tiết nước Tưới nước theo nguyên tắc “nông – lộ – phơi”: Sau cấy cần giữ lớp nước nông mặt ruộng giúp lúa nhanh bén rễ hồi xanh, đẻ nhánh sớm, hạn chế ảnh hưởng của thời tiết nắng nóng; khi lúa kết thúc đẻ nhánh hữu hiệu cần rút nước phơi ruộng đến nứt nẻ chân chim, rễ ăn sâu chống đổ tốt thì cho nước vào để lúa làm đòng; giai đoạn lúa chín sáp, đỏ đuôi rút nước để khô ruộng.
11. Thu hoạch, bảo quản
Lúa cốm: Nếu bạn muốn ăn lúa non, hãy thu hoạch trước 10-15 ngày.
Lúa già: Nên thu hoạch lúc bông lúa chín vàng 90% (các cụ dạy “xanh nhà hơn già đồng”).
Cách phơi: Sau khi thu hoạch xong cần phơi ngay tránh lúa bị vào hơi giảm mùi thơm và chất lượng gạo. Không phơi quá mỏng, không nên phơi dưới nắng quá to, nhiệt độ quá cao, làm thóc khô quá nhanh hạt gạo sẽ bị gãy. Tốt nhất nên phơi trong râm (phơi âm can), hoặc phơi trong nắng nhẹ cho lúa khô chậm, khô từ từ. Có thể kéo dài từ 5-10 ngày, bao giờ cắn hạt gạo thấy giòn, chắc là được. Để bảo quản tốt cần phơi về độ ẩm 14 – 15%, nơi khô ráo tránh tiếp xúc với không khí làm giảm chất lượng.
Bảo quản: Chúng tôi đóng bao 2 lớp: 1 lớp bao xác rắn và một lớp nilon bên trong để 3 củ tỏi già chống mọt, buộc chặt, để nơi khô ráo tránh tiếp xúc với không khí.
12. Xử lý rơm rạ sau thu hoạch Sau khi gặt, rút cạn nước (nếu có), cắt rạ sát mặt đất, rải đều. Khi rơm cho khô héo, dùng cám gạo ủ vi sinh bản địa rải lên mặt rơm rạ, nếu cày bừa vằm nhỏ được càng tốt, tháo nước xăm xắp mặt ruộng. Sau 20 ngày rơm rạ mục mềm là cấy được.
13. Luân canh đậu nành ngắn ngày sau khi gặt lúa mùa để dưỡng đất cho vụ chiêm và có đậu nành làm tương, đậu phụ, sữa hạt… cho gia đình.
14. Cách ly ruộng xung quanh: Chúng tôi chọn lô ruộng góc (có 2 cạnh là đường đi). Còn 2 cạnh chúng tôi đắp thêm bờ thứ 2 để “nội bất xuất, ngoại bất nhập”, hệ vi sinh không bị tổn hại bởi phân hóa học, thuốc ốc, thuốc cỏ.
Kết quả:
Số dảnh hữu hiệu cao (từ 17 đến 30 bông).
Bông dài hạt mẩy.
Sâu bệnh: không bị nấm rầy, có sâu đục thân làm chết bông (1%).
Năng suất: từ 150 đến 180 kg thóc khô/sào Bắc Bộ (360m²/sào).
Lúa cứng cây, không bị đổ.
Gạo thơm, ngọt, ngậy…
Khi lúa đã chín già các lá vẫn vàng tươi cứng cáp không bị úa khô.
Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bà con. Cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an!

Tg: Song Nga – Đông y Thiên Lương